[Nauka gry w szachy #5] ‘Szach i mat’ oraz ‘pat’
Tym razem skorzystamy z specyficznych określeń w szachach. Nie będę wszystkich na raz dawał, dlatego je podzielę. Dziś “Szach mat” oraz “pat”.
Szach i mat
Jeżeli bierka wykona ruch, w wyniku którego atakuje króla
przeciwnika, mówimy, że król jest “zaszachowany”. Gracz, którego
król jest w szachu musi wykonać posunięcie, w wyniku którego król
przestanie być szachowany, inaczej przegrywa partię.
Jest to jedyna sytuacja, w której gracz nie ma wolnego wyboru
posunięcia.
Jeżeli nie ma możliwości zbicia atakującej bierki, są tylko dwie
możliwości wyjścia z szacha. Jedna z nich to wprowadzenie swojej
bierki między króla, a szachującą figurę, a druga to zejście
królem z linii ataku. Na diagramie 5 czarne mogą dać szacha
przesuwając gońca na c5. W odpowiedzi, białe mają do dyspozycji
cztery ruchy. Mogą albo przesunąć króla na f1, h1 lub h2, albo
zasłonić króla stawiając wieżę na e3. Skorzystanie z tej ostatniej
możliwości byłoby bardzo nierozważne, ponieważ czarne po prostu
zbiłyby wieżę gońcem, szachując ponownie białego króla. Sytuacja
nie uległaby więc zmianie, za wyjątkiem tego, że białe straciłyby
wieżę. Król białych nie może przesunąć się na f2, ponieważ nadal
byłby szachowany przez gońca.
Zamiast szachować z c5 czarne mogłyby zaatakować króla białych na
h2. Ale w tym przypadku król mógłby po prostu zbić gońca.
Jeżeli byłoby teraz posunięcie białych, mogłyby dać szacha wieżą
na e8. Ale czarne mogą zbić wieżę skoczkiem. Z pewnością by tak
postąpiły zamiast odchodzić królem na h7 czy osłaniać go gońcem na f8.
Gdy król jest szachowany i nie istnieje posunięcie, które mogłoby
go od tego szacha uwolnić, mówimy, że jest on zamatowany i gra
dobiega końca.
Na diagramie 6 mamy przykład mata w jednym posunięciu.
Jeżeli teraz byłoby posunięcie białych, mogłyby one zbić piona na
g6 hetmanem. Teraz król czarnych jest zaszachowany, ponieważ w
kolejnym ruchu zagraża mu zbicie. Król nie może przesunąć się ani
na g7 ani h7, ponieważ te dwa pola znajdują się pod kontrolą
hetmana białych.
Co więcej, ten ostatni nie może zostać zbity przez piona f7,
ponieważ wtedy czarny król zostałby zbity przez gońca z b3. Pion
jest “związany” przez gońca. Czarny skoczek również nie może zbić
białego hetmana, ponieważ jest związany przez wieżę białych.
Ostatecznie, nie ma bierki, którą można by wstawić między białego
hetmana i czarnego króla; innymi słowy: czarne są zamatowane,
przegrały partię.
Jeżeli teraz byłoby posunięcie czarnych, powinny zbić piona na g2
swoim hetmanem. Teraz król białych jest szachowany przez hetmana
czarnych. Nie może on zbić hetmana ponieważ zostałby zbity przez
gońca z b7. Również skoczek z f4 nie może zbić hetmana, ponieważ
jest związany gońcem z d6. Co więcej, król nie może uciec na g1,
h1 czy g3, dlatego, że te trzy pola znajdują się w zasięgu
działania czarnego hetmana, a więc nie istnieje posunięcie, które
uwolniłoby białego króla z szacha: jest zamatowany, białe
przegrały.
Pat
Jeżeli gracz nie będąc szachowanym, nie może wykonać poprawnego
posunięcia (które nie wprowadzałoby króla pod szacha), mówimy, że
nastąpił PAT. W tym przypadku gra kończy się remisem. Diagram 7
pokazuje przykładową pozycję.
Białe będąc na posunięciu, mogą zakończyć grę remisem szachując
wieżą na f3, mimo, iż ich siły są dużo słabsze. Czarne nie mogą
wykonać w odpowiedzi dobrego posunięcia, ponieważ i tak wieża
białych zbije hetmana. Czarne zbijają więc wieżę białych hetmanem,
powodując tym posunięciem powstanie sytuacji patowej, ponieważ
białe nie mają teraz posunięcia, które nie wprowadzałoby ich króla
pod bicie.
Jeżeli to czarne byłyby na posunięciu, mogłyby łatwo wygrać.
Właściwie mają one dwie możliwości dania białym mata w trzech
posunięciach. Jedna z nich to zbicie skoczka wieżą, zaatakowanie
króla i zmuszenie wieży białych do bicia (ponieważ król nie ma
żadnego pola do odejścia), następnie szach hetmanem na g3
zmuszający króla białych do odejścia na h1 i mat hetmanem na g2
lub h2.
Inny sposób zaczyna się od szacha na g3. Ponieważ skoczek białych
jest związany, nie może zbić hetmana.
Przesunięcie wieży na g2 również nie pomaga, ponieważ hetman ją po
prostu zbije, matując jednocześnie króla. Jedynym sensownym
posunięciem białych będzie więc ucieczka królem do narożnika;
wtedy jednak czarne doprowadzą do mata, najpierw zbijając wieżę, a
następnie przesuwając hetmana na g2 lub h2.